Hans Kruit Directeur
Kruit Vormgeving, grafisch- en industrieel ontwerpen

• Middelen voor informatieoverdracht
• Electronica als middel
• Het juiste middel op de juiste plek

Ik begin met het definiëren van het begrip bewegwijzering. Niet als het ontwerpen van fraaie borden, plattegronden of routebeschrijvingen, maar als 'oriëntatie in de ruimte'. Met dat uitgangspunt wordt duidelijk dat de middelen die er zoal gebruikt worden om het letterlijke doel te bereiken, keuzes zijn van een ontwerper. Niet meer en niet minder.

Waar het om draait in de informatie-overdracht is een mentaal proces, niet gebonden aan fysieke produkten. Alle factoren die betrekking hebben op het genereren, overdragen en verwerken van informatie in het algemeen zijn dan ook op dit proces, die 'oriëntatie in de ruimte', van invloed.

Het gevolg is dat eigenlijk alle middelen die wij nu kennen voor het overdragen van informatie van toepassing zijn. Daar zijn niet alleen de borden, het papier, het druk-, snij- en plakwerk, maar teven de electronica, de displays, de CD's, de PC's en Personal Digital Assistents, de Voice Response en alle technieken die ooit bedacht zijn om te communiceren. Zoals ook het persoonlijke contact, de gids. Vrijheid in de keuze van middelen is niet altijd een vanzelfsprekende zaak. Langs de weg zijn grote borden nu eenmaal erg functioneel, in het gebouw bevinden zich nu eenmaal kamers met bijbehorende naam- en nummerbordjes, enzovoort. Deze vormen van bewegwijzering zijn de fakkels voor de oriëntatie. De vuurtoren van Pharos is allang vervangen door een systeem van elektrisch licht gecombineerd met Fresnellenzen, en zelfs die 19de eeuwse bakens hebben hun functie overgedragen aan radio en radar. Maar toch blijft de functie van de vuurtoren langs de kust gehandhaafd. En zelfs het vuur als lichtbron blijft het middel dat ter beschikking is als alle systemen falen.

Ook de electronica heeft haar intrede gedaan voor oriëntatie in de ruimte. Door de dragers dynamisch uit te voeren, dat wil zeggen de teksten op afstand bestuurbaar te maken, wordt een systeem van bewegwijzering ineens een medium dat geschikt is voor de actualiteit. Belangrijke ontwikkeling daarbij langs de openbare weg, maar ook in en rond het gebouw, is de toepassing van geschikte displays, LCD, LED en fiberoptics; in voldoende mate helder genoeg, groot genoeg, duidelijk genoeg en niet te vergeten economisch haalbaar om ingepast te kunnen worden als vervanger van statische borden. Maar wat te doen als de stroom uitvalt?

Route planner

Een hele nieuwe vorm van informatie-overdracht voor oriëntatie is de computer zelf. Door middel van uiteenlopende technieken, van satelliet tot CD en multimedia, is het mogelijk geworden om oriëntatie en plaatsbepaling niet meer via teksten op borden te laten plaatsvinden, maar in allerlei vormen van uitgebreide instructie, hetzij op papier afgedrukt, hetzij op een beeldscherm, hetzij via het gesproken woord. Die middelen functioneren als een gids en sturen ons persoonlijk, in overleg over de aard van de route, door het onbekende gebied. Het klinkt wellicht futuristisch, maar alle benodigde technieken zijn vandaag de dag voor particuliere en commerciële toepassing beschikbaar en hebben al in uiteenlopende situaties tot praktijkproeven geleid.

Het is interessant om te zien dat daarmee de vraag naar de essentie van de bewegwijzering weer naar voren komt en alle ontwerpcreativiteit aangewend moet worden om de juiste toepassing voor de juiste situatie te bedenken, de juiste gids te vinden. Het middel zelf wordt ter discussie gesteld en mogelijk vervangen door een geschikter middel.


In een heel andere wereld, de virtuele ruimte van de interactieve toepassingen van steeds meer computerprogramma's, is de oriëntatie een cruciaal item. Men spreekt daar niet voor niets van een 'mentaal model' voor het vinden van de weg. Bovendien wordt deze virtuele driedimentionale wereld voorzien van panelen die vaak erg veel weg hebben van bewegwijzeringsborden, zoals hier te zien is bij het programma 'Editax' van de belastingdienst.


Een vraag die in het licht van deze publikatie naar voren komt, is wat de rol van de traditionele bewegwijzering dan nog zal zijn. Mijn idee is dat deze niet wordt aangetast, maar een accentverschuiving zal krijgen. Oriëntatie in de ruimte zal mogelijk sterker dan nu het geval is, een accent krijgen op plaatsbepaling, plek- of route herkenning, zodat we van plaats naar plaats gestuurd kunnen worden, via herkenbare routes. Dat hoeft niet in tekst te gebeuren met pijlen of verwijzingen, zelfs niet met borden, maar wel langs herkenningspunten. Het gaat dan om de identificatie van de plek van de openbare ruimte of het gebouw in de architectuur.

Dat het bord, het informatievlak, de drager van licht en kleur, daar vooralsnog toch een geschikt produkt voor is, staat vast. Met name ook vanwege de mogelijkheid om er op systematische wijze informatie op te standaardiseren. En vanwege het feit dat als alle stroom uitvalt, de paal met het bord er nog zal staan, tot in lengte van dagen.